I. Wstęp
Większość decyzji zapadających w procesie zarządzania szkołą musi być podejmowana w oparciu o dane pochodzące z wielu źródeł. Danych tych jest dużo, a ich przygotowanie i przetworzenie zajmuje pracownikom szkoły wiele czasu. Przykładem może tu być zestawienie przewidywanych liczb godzin z poszczególnych przedmiotów, które będą prowadzone w szkole w nowym roku szkolnym. Tego typu dane są potrzebne do opracowania arkusza organizacyjnego szkoły. Niekiedy należy go przygotować w kilku wariantach, (np. w sytuacji, gdy nie do końca jesteśmy w stanie przewidzieć nabór do klas pierwszych). Jest to czynność żmudna i pracochłonna, a sama w sobie absolutnie nietwórcza.

II. Komputer w zarządzaniu szkołą

Dobry system zarządzania powinien być kompletny, tzn. ułatwiający rozwiązywanie wszystkich najważniejszych problemów szkoły. Celowe jest wydzielenie dwóch podsystemów: planowania i wspomagania prac administracyjnych oraz nadzorowania procesu wychowawczo-dydaktycznego.

• tradycyjnych ocen w postaci stopni;
• ocen opisowych określających szczegółowo osiągnięcia i zdolności ucznia oraz jego braki
• frekwencji;
• uwag o zachowaniu i postawach uczniów;

System komputerowy może pełnić rolę rozszerzonego elektronicznego arkusza ocen lub dziennika lekcyjnego. Jeżeli wszystkie informacje są wprowadzane na bieżąco przez nauczycieli, rodzic może otrzymać komplet interesujących go informacji o własnym dziecku. Wprowadzenie do komputera ocen semestralnych i danych o frekwencji uczniów daje dyrekcji szkoły możliwość bardzo ciekawej ich analizy. Oprócz rzeczy oczywistych (choć metodami tradycyjnymi trudnych w wykonaniu), takich jak szybkie wyszukiwanie uczniów zagrożonych nieotrzymaniem promocji lub uczniów z dużą liczbą nieobecności, są możliwe różnorakie analizy porównawcze. Można na przykład porównywać średnie i rozkłady ocen stawianych w różnych klasach przez poszczególnych nauczycieli. Może to być interesujący materiał dla dyrektora zainteresowanego szybkim wychwytywaniem nieprawidłowości.

Dzięki komputerowi, wykwalifikowani pracownicy nie muszą tracić dziesiątków roboczogodzin na czynności wymagające jedynie czytelnego charakteru pisma i umiejętności wypełniania rubryk. Komputer stwarza możliwości, których dotąd nie można było zrealizować za pomocą tradycyjnych metod pracy - raz wprowadzone dane mogą być wykorzystywane na wiele sposobów i do różnych celów. W wyniku przetwarzania danych za pomocą komputera i nowatorskiego ich zestawiania otrzymujemy coś znacznie cenniejszego - możliwość wyciągania wniosków na podstawie zupełnie nowych, nie analizowanych dotąd aspektów zagadnień, które - zdawało się- nie mają przed nami tajemnic.

IV. Planowanie i usprawnianie pracy administracyjnej

Głównym elementem systemu planowania i wspomagania prac administracyjnych jest program ułatwiający przygotowanie arkusza organizacyjnego szkoły, który jest punktem wyjścia do organizacji pracy szkoły w ciągu roku szkolnego. Arkusz organizacyjny jest podstawą planowania finansów szkoły (w części dotyczącej płac pracowników), stanowi bazę do przygotowania planu lekcji oraz w związku z tym, że zawiera najważniejsze informacje o szkole z punktu widzenia organu nadzorującego szkołę - jest podstawą zatwierdzenia budżetu szkoły. Przygotowanie arkusza organizacyjnego komputerowo jest o wiele prostsze i szybsze niż metodą tradycyjną. Wprowadzone tutaj dane są wykorzystywane w do wielu innych celów, jak: komputerowo wspomagane układanie planu lekcji, planowanie budżetu, sporządzanie różnorodnych statystyk, przekazywanie danych organowi nadzorującemu. Jedną z możliwości jaką daje program komputerowy, jest automatyczne dokonywanie wszelkiego rodzaju podsumowań. Przy ustalaniu siatki godzin dla klas (po wprowadzeniu listy przedmiotów prowadzonych w danej klasie i liczby godzin dla każdego z nich) komputer w każdej chwili wyświetla całkowitą liczbę zajęć w klasie (tzn. zajęć, za które należy zapłacić nauczycielom) oraz liczbę godzin, jakie będzie odbywał w tygodniu każdy z uczniów. Pozwala to na wygodne operowanie liczbami godzin z poszczególnych przedmiotów, tak aby nie przekroczyć określonej przepisami, maksymalnej liczby godzin dla ucznia. Po ustaleniu siatek godzin program udostępnia natychmiast sumaryczne zestawienie liczby godzin z przedmiotów z rozbiciem na poszczególne klasy. Każda zmiana jest automatycznie uwzględniana. Pozwala to skoncentrować się na meritum sprawy. Możliwe jest wielowariantowe rozpatrywanie zagadnienia (z olbrzymią oszczędnością czasu). Bez trudności następuje przypisywanie konkretnym nauczycielom zajęć w poszczególnych klasach z bieżącą kontrolą pozostałego zasobu godzin. Komputer chroni nas przed popełnieniem błędów formalnych udostępniając informacje o skutkach naszych pociągnięć.

• szczegółowe zestawienie dotyczące całkowitej liczby lekcji, z podziałem na godziny odbywane w ramach pensum i nadgodziny, oraz ich rozkładu pomiędzy poszczególnych nauczycieli;
• szczegółowe zestawienie osób pracujących w niepełnym wymiarze godzin wraz z ilościami przydzielonych im godzin;
• dokładne oszacowanie koniecznych środków finansowych przeznaczonych na wynagrodzenia nauczycieli (po pobraniu stawek płacowych z modułu kadrowego).

Wszystkie dane można wydrukować w dowolnych zestawieniach. Dane zebrane w arkuszu organizacyjnym są używane bezpośrednio lub pośrednio przez programy służące do układania planu lekcji, planu dyżurów nauczycieli oraz prowadzenia księgi zastępstw. Dlatego wysiłek włożony w sporządzenie komputerowego arkusza organizacyjnego jest nadzwyczaj opłacalny. Jednakowy, a zarazem dokładny, wzbogacony o dane kadrowe, opis organizacji szkoły umożliwia bardzo dokładne symulowanie funduszu wynagrodzeń nauczycieli w powiązaniu z przydzielonymi im obowiązkami. W ten sposób sprawozdawczość oparta o arkusz organizacyjny może dostarczać bardzo precyzyjnych informacji o budżecie szkoły, w którym wynagrodzenia przekraczają 85 % całkowitych kosztów.

Prawdziwa reforma oświaty nastąpi wówczas, gdy oprócz zmian programowych dokona się zmian w sposobie jej finansowania. Nastąpi to po przebudowaniu systemu informacyjnego (sprawozdawczości) na nowoczesny, oparty na narzędziach komputerowych. O szkole dobrze zarządzanej, o kondycji której informacja jest pełna i wiarygodna można mówić jedynie wtedy, gdy posługuje się ona elektronicznymi narzędziami pomiaru swych parametrów.

2. Plan lekcji

Optymalne ułożenie planu, uwzględniające wszystkie uwarunkowania istniejące w konkretnej szkole, ma bardzo duży wpływ na jej prawidłowe działanie. Komputer eliminując papier, ołówek, gumkę, etykietki, kołki itp. uwalnia człowieka od niezwykle uciążliwej biurokracji. Jednoczesna rejestracja stanów wszystkich zasobów może zagwarantować formalną niesprzeczność przydziałów, eliminując ich powielanie oraz ewentualne braki. Komputer daje możliwość bieżącego ukazywania wszystkich zasobów w dowolnych układach i przekrojach, co zwiększa wiedzę o zadaniu i podnosi skuteczność naszej pracy. Łatwe jest rejestrowanie wszystkich kroków procesu tworzenia planu, przez co staje się możliwe cofanie wykonanych operacji i tworzenie wielu wariantów każdej z faz układania planu. Ważne jest, że można zautomatyzować wiele czynności, a przede wszystkim:

Mocną stroną pracy z komputerem nad planem lekcji jest możliwość drukowania zestawień w różnych układach. Poczynając od tygodniowego rozkładu lekcji całej szkoły, poprzez tygodniowy rozkład zajęć wszystkich nauczycieli, tygodniowe rozkłady lekcji poszczególnych oddziałów i poszczególnych nauczycieli, a kończąc na rozkładach użytkowania sal. Zagwarantowana jest tu duża czytelność i brak pomyłek.

3. Planowanie zastępstw

• zestawienie liczby godzin nieobecności nauczycieli z zaznaczeniem przyczyny tych nieobecności;
• zestawienia liczby zastępstw i nie odbytych lekcji w poszczególnych klasach;
• analizę efektywności przeprowadzonych zastępstw:
• ile razy w ramach zastępstw odbyły się lekcje przedmiotu zgodnego z planem lekcji,
• ile razy z powodu nieobecności nauczyciela klasa została zwolniona do domu,
• ile razy odbyła się lekcja innego przedmiotu z nauczycielem uczącym w danej klasie,
• ile było zastępstw przypadkowych.

W systemie zintegrowanym zarządzania, moduł księgi zastępstw korzysta z planu lekcji. Możliwe jest wtedy korzystanie z proponowanych przez komputer osób zastępujących z zastosowaniem hierarchii pierwszeństwa. Oznacza to, że komputer proponuje najpierw na zastępstwo np. specjalistę z danego przedmiotu, potem uczącego w tej klasie itd. Wybranie osoby powoduje automatyczny jej wpis do księgi na zastępstwo.

4. Planowanie budżetu szkoły

W sytuacji, gdy dyrektor odgrywa coraz większą rolę w procesie planowania budżetu szkoły, nieocenionym narzędziem jest komputer. Z jednej strony dostarcza on szybko informacji o wydatkach i wpływach szkoły za miniony rok (program obsługi księgowości). Z drugiej - pozwala zorientować się w finansowych potrzebach szkoły na rok nadchodzący (np. planowanie arkusza organizacyjnego, ocena stanu inwentarza szkoły).

5. Prawo w komputerze

Ogromna przewaga systemu informatycznego nad regałem pełnym książek prawniczych i segregatorów polega na szybkim i łatwym aktualizowaniu i uzupełnianiu bazy danych o przepisach prawnych. Z tej przyczyny komputer może spełniać funkcje idealnego informatora prawnego po wyposażeniu go w program udostępniający teksty aktów prawnych, związane z nimi orzecznictwo i komentarze praktyczne. W programach tych wykorzystuje się zazwyczaj metodę hipertekstu. Technika ta pozwala na szybkie przechodzenie między odwołującymi się do siebie aktami prawnymi oraz na łatwe, automatyczne odnajdywanie właściwych treści po podaniu interesującego tematu.

Programy takie z zasady wyposażone są w ujednolicone treści aktów prawnych, są aktualizowane kilka razy w ciągu roku, posiadają liczne wzory dokumentów, zarówno oficjalnych jak i autorskich. Wersje programów dla oświaty obejmują nie tylko zakres prawa ograniczony pojęciem "prawo oświatowe", lecz również inne dziedziny prawa mające zastosowanie w pracy placówek oświatowych, takie jak np. prawo administracyjne. Zawierają z reguły dużą liczbę orzeczeń sądowych, co biorąc pod uwagę rosnącą rolę orzecznictwa w polskim prawie, jest rzeczą niezwykle cenną.

6. System kadrowy i płacowy

• PIT z zestawieniem dochodów pracownika za cały rok;
• lista adresów i telefonów zatrudnionych osób;
• lista osób, którym należy wypłacić nagrody jubileuszowe;
• lista osób do przeszeregowania w danym miesiącu. itd.

Dobry system kadrowy pozwala na zupełną dowolność definiowania wzorów drukowanych dokumentów oraz określenia warunków wyboru osób, których dokumenty te mają dotyczyć. Raz zdefiniowany wzorzec może być wykorzystywany wielokrotnie. Pozwala to między innymi o wiele szybciej przygotować umowę o pracę, świadectwo pracy, czy zaświadczenie o zatrudnieniu. Niektóre dane z kadr są podstawą do przygotowania list wynagrodzeń. Komputer natychmiast ma je do dyspozycji - unika się w ten sposób możliwości pomyłki. Oczywiście wyeliminowane jest w ten sposób ręczne wykonywanie obliczeń, a dane do np. trzynastki otrzymujemy niejako automatycznie. Zbędne jest prowadzenie kart wynagrodzeń. Możliwe jest przesyłanie drogą elektroniczną poprzez internet dokumentów płacowych dla ZUS (Program Płatnika). Daje to kolosalne skrócenie czasu i uproszczenie przygotowania i przekazania stosownych dokumentów.

7. Komputer w księgowości

Poza nieomylnością, stałą dyspozycyjnością i nieograniczoną cierpliwością komputer ma jeszcze jedną zaletę. Jest nią szybkość. W księgowości pozwala ona na oderwanie się od wymaganego papierowego minimum i zwielokrotnienie kreatywności i inwencji, poprzez umożliwienie natychmiastowej weryfikacji hipotez za pośrednictwem dynamicznie definiowanych zestawień i roboczych sprawozdań. Jest to niesłychanie ważne dla dyrektora, który ze względu na poziom płac w administracji szkolnej może miewać obawy co do pełni kompetencji zawodowych zatrudnionego pracownika księgowości.

8. Ewidencja inwentarza szkoły

• szybką lokalizację określonego sprzętu;
• tworzenie zestawień dotyczących ilości określonego rodzaju sprzętu w całej szkole;
• szacowanie wartości majątku ruchomego szkoły;
• przekazanie materialnej odpowiedzialności podległym pracownikom;
• drukowanie arkuszy spisowych;
• zmianę formalnego przypisania przedmiotu konkretnej osobie;
• kilkakrotne skrócenie czasu trwania inwentaryzacji (czytnik kodów paskowych).

9. Magazyn żywnościowy i obsługa stołówki

Komputer, mając wbudowane w programie normy dietetyczne optymalizuje jadłospisy skracając czas ich przygotowania oraz eliminując ewentualne błędy. Jeżeli wprowadzone zostaną do programu aktualne ceny można najkorzystniej zgrać relacje zachodzące między np. kalorycznością potraw, ich ceną i urozmaiceniem. Pozwala to również na udzielenie natychmiastowej odpowiedzi na kilka prosto brzmiących pytań:

V. Zalety stosowania komputerów

• Odpowiednio zaprojektowany system informatyczny może przynieść wiele korzyści:
• zautomatyzowanie rutynowych czynności związanych z gromadzeniem i przetwarzaniem informacji o uczniach i pracownikach szkoły, prowadzeniem prac administracyjnych;
• dostarczanie dyrektorowi kompletnych i wiarygodnych informacji pozwalających na świadome decydowanie, co w ostatecznym rozrachunku stanowi o jakości świadczonych usług edukacyjnych;
• podniesienie szeroko rozumianego standardu pracy szkoły.
• Automatyzacja jako efekt komputeryzacji prowadzi do tego, że komputer może:
• prowadzić elektroniczną dokumentację szkolną drukując zestawienia, sprawozdania, zaświadczenia,
• gromadzić informacje o pracownikach w zestawieniach kadrowych, naliczając płace, prowadząc odpowiednie kartoteki,
• zbierać informacje o stanie majątku szkoły (księgi inwentarzowe),
• gromadzić i przetwarzać informacje finansowo-księgowe szkoły i wiele innych.
• Kolejną korzyścią płynącą z zastosowania komputera jest porządek:
• każdą informację wystarczy wpisać raz (dane dziecka raz wprowadzone i sprawdzone będą wyłącznie powielane: np. modyfikacja adresu zamieszkania nastąpi we wszystkich zestawieniach),
• dane wprowadza jedna osoba, a pozostałe korzystają z efektów jej pracy.
• Oszczędność czasu:
• eliminacja wielokrotnego przepisywania danych - w angażach, przeszeregowaniach, zestawieniach, listach płac, kartotekach, przelewach, dokumentach związanych z przejmowaniem i zdawaniem sprzętu, kartach bibliotecznych.
• Dzięki programom komputerowym zaczynamy wiedzieć więcej:
• analizy sposobów organizowania zastępstw (analiza wpływu nieobecności nauczycieli na wyniki uczniów),
• statystyki semestralne ocen wystawianych przez nauczycieli,
• szybkie i szczegółowe informacje o stanie majątku szkolnego,
• koszty realizacji poszczególnych zadań edukacyjnych.

• Dzięki zastosowaniu komputerów szkoła może stać się:
• lepsza, to znaczy lepiej zorganizowana, nie tyle od strony szkolnej biurokracji, ile przede wszystkim od strony wykorzystania wszystkich swoich zasobów (ludzkich i materialnych);
• lepsza, bo dzięki automatyzacji codziennych czynności pracownicy będą mogli bardziej skoncentrować się na najważniejszym - na uczniu;
• lepsza, bo dzięki komputeryzacji ewidencji finansowo-księgowej może przynieść dokładniejszą informację o kosztach i miejscach ich powstawania. Nie doprowadzi to z pewnością do zmniejszenia kosztów, ale może zracjonalizować wydatki.

VI. Trudności i uciążliwości związane ze stosowaniem komputerów

Jak każde nowe narzędzie komputer wymaga rozpoznania jego możliwości przez osobę na nim pracującą. Szczególnie etap wdrożeniowy niesie ze sobą wiele problemów i pułapek. Po to np., aby dokładniej, szybciej i w różnych zestawieniach danych uzyskiwać informacje o uczniu, potrzeba wielogodzinnej pracy nad utworzeniem bazy danych (napełnieniem jej danymi o uczniach). Podobnie jest zresztą i w innych wypadkach, np. przy katalogowaniu księgozbioru bibliotecznego. Trud tej dodatkowej, niezbędnej pracy będzie spożytkowany należycie, jeśli pracownicy zostaną wyposażeni w pełną wiedzę o możliwościach wykorzystania funkcji oprogramowania. Dlatego dyrektor jak i jego pracownicy muszą ciągle doskonalić znajomość obsługi komputera i jego oprogramowania. Tu wymagania co do kwalifikacji zawodowych muszą być wyższe niż w tradycyjnym sposobie zarządzania szkołą.

Innym, ważkim problemem o którym nie sposób nie wspomnieć są koszty komputeryzacji. Wprawdzie po okresie wdrożeniowym zwracają się one z nawiązką, ale w sytuacji finansowej w jakiej znajduje się polska oświata, są zagadnieniem ważkim, które musi być brane pod uwagę przy ustalaniu priorytetów. Oprócz wysokich kosztów sprzętowych znaczące są również koszty oprogramowania. Aby system był spójny i dawał odczuwalne efekty w każdej dziedzinie zarządzania, należy wyposażyć szkołę w zestaw współpracujących ze sobą modułów obsługujących wszystkie agendy jej działalności. Oczywiście jest to proces długofalowy i wieloletni. Wdrażając poszczególne, nawet najdrobniejsze elementy systemu, można zaobserwować zmianę jakości wykonywanej pracy i podwyższenie jej standardu. Podczas informatyzacji zarządzania nie zawsze warto kierować się znajomością jakiegoś pojedynczego programu przez pracownika. Od początku należy brać pod uwagę cały system, aby w przyszłości, a najlepiej już od początku był zintegrowany. Wiąże się to z przemyślaną koncepcją użytkowania programów, które mogą ze sobą współpracować. Jeśli pozwolimy każdemu z pracowników wybrać sobie samodzielnie program, który jest im znany lub im się najbardziej podoba, możemy stworzyć sytuację niekompatybilności, czyli braku możliwości korzystania z danych jednego programu przez drugi program. Biorąc pod uwagę te uwarunkowania należałoby zwrócić uwagę na system oprogramowania dla szkół VULCAN PLAN, który jako jedyny na polskim rynku zapewnia kompleksową obsługę zarządzania szkołą.

Na koniec, warto wspomnieć o najtrudniejszym z czynników stwarzającym trudności w stosowaniu coraz bardziej popularnego narzędzia jakim jest komputer. O czynniku ludzkim. Z każdym rokiem, wraz z coraz powszechniejszym stosowaniem komputera na co dzień opór ludzkiej materii maleje, lecz wciąż jest ważnym elementem którym należy zawsze brać pod uwagę. Jeśli dyrektor zdoła przekonać pracownika do korzyści, jakie ze sobą niesie zmiana dotychczasowego sposobu pracy, to w pewnym przedziale czasowym uda mu się zorganizować nowoczesny warsztat pracy zarówno dla siebie jak i podległych osób.

Na podstawie badań przeprowadzonych w listopadzie 1997 roku przez Agencję Badań Marketingowych i Społecznych ARC 1/4 szkół nie ma komputerów w ogóle. Skomputeryzowane stanowiska pracy w szkołach wciąż należą do rzadkości. Prawie połowa szkół nie posiada ani jednego komputera do celów pozadydaktycznych. Dyrektorzy w większości obywają się bez informatycznych udogodnień. Bliższa jest im zapewne funkcja pedagoga-wychowawcy dzieci i młodzieży, w mniejszym stopniu czują się kierownikami zakładów pracy, najsłabiej zaś utożsamiają się z rolą menedżera.

• do przygotowywania pism, jako maszyny do pisania (25,4%),
• do samokształcenia, gromadzenia i analizy danych oraz innych prac - 25,3%,
• do sprawdzania przepisów (prawo oświatowe, Karta Nauczyciela itp.) -16,2%,
• do sporządzania statystyk i sprawozdań - 16,1%,
• do prac związanych z księgowością i finansami - 14,6%,
• do prowadzenia zajęć dydaktycznych - 9,3%.

W trakcie 7 lat pracy na stanowisku dyrektora udało mi się zorganizować w szkole od zera w pełni profesjonalny informacyjny system wspomagania edukacji i zarządzania szkołą. Od 1995 r. szkolna sieć komputerowa oparta na systemie NOVELL NetWare 3.12, w którym pracuje 33 komputery jest włączona do światowej pajęczyny internetu. W zarządzaniu stosowane jest całe dostępne na rynku oprogramowanie wspierające pracę administracyjną. Opis informacyjnego systemu wspierania zarządzania i edukacji opisany jest w internecie pod adresem - http://www.21sp.lublin.pl/komputer.htm .

Dzięki współpracy z rodzicami, sponsorami i z życzliwymi przyjaciółmi szkoły dotychczasowe koszty budowy struktur informatycznych są rewelacyjnie niskie. Wśród posiadanego sprzętu znajduje się: 6 komputerów zakupionych bez cła i vat-u (sprowadzonych bezpośrednio z Anglii) oraz 10 zestawów komputerowych otrzymanych przez szkołę w darze z Uniwesytetu w USA. Szkoła otrzymała również w darze komputery od: Polskiej Telewizji Kablowej, Oddziału PKO BP, CERARM-u. 5 komputerów dla administracji zakupiono ze środków budżetowych uzyskanych od organu prowadzącego. Pozostałe komputery zostały zakupione z darowizn rodziców i środków własnych wypracowanych przez szkołę.

Będąc pionierem w dziedzinie komputeryzacji szkoły, szkoła nawiązała bliską współpracę z producentem oprogramowania i jako "beta tester" korzysta z najnowszych wersji oprogramowania po kosztach dystrybucji nośnika. Zaangażowanie i wytrwałość oraz konsekwencja w działaniu odpowiedzialnych pracowników zdecydowanie wyznaczają nowe standardy w pracy szkoły. Ważne jest również to, że wszystkie inwestycje finansowe dotychczas podjęte były na tyle trafne, że sprzęt użytkowany na określonych stanowiskach wciąż jest odpowiedni, nie jest dla nich przestarzały.

Okazuje się, że przy dużym zaangażowaniu, samozaparciu, konsekwencji i uporze w dążeniu do celu można nawet w zdawałoby się tragicznej sytuacji finansowej zrealizować nawet bardzo śmiałe przedsięwzięcia. Jednak największe problemy są problemami natury ludzkiej. Komputer jest tylko urządzeniem. To aktywność człowieka jest w stanie wyzwolić tkwiący w nim potencjał. Dlatego o ostatecznych efektach komputeryzacji zawsze decydują ludzie. Nawet najlepiej wyposażona w sprzęt informatyczny szkoła nie polepszy swej jakości pracy, jeśli pracujący tam ludzie nie wykażą dążenia do doskonalenia swego warsztatu pracy i nie będą odpowiednio przygotowani do zastosowania nowych narzędzi i idących z nimi nowych możliwości. Najważniejsza jest inspiracja otoczenia do działań proinformatycznych i czynne wspieranie pozytywnej motywacji innych w tym kierunku.

Efektywnemu wdrożeniu środków informatyki w szkole sprzyjają następujące okoliczności:

1. Dysponowanie przez szkołę kadrą, która chce się uczyć.
2. Dobra atmosfera pracy w szkole (dostęp do komputera przez wszystkich chętnych).
3. Odwaga w podejmowaniu decyzji i nie zrażanie się pierwszymi niepowodzeniami.
4. Umiarkowane zaufanie do nowinek i rozsądne do nich podejście, gdyż miarą wartości programów lub udogodnień obsługi komputera jest uzyskanie praktycznych korzyści z jej stosowania.

komentarz?