W ostatnich kilku latach nastąpił olbrzymi rozwój sieci komputerowych. Komputer stał się środkiem porozumiewania się. Sprzyja temu budowanie i wykorzystanie sieci lokalnych w szkołach. Wśród sieci rozległych dominującą pozycję w uczelniach, a ostatnio także w szkołach zajmuje internet. Inicjatywa o zasięgu światowym, mająca na celu budowę infostrad została podjęta również przez szkoły. Znajduje to odbicie w zmieniającej się roli komputerów, które stają się urządzeniami do komunikacji - inteligentnymi terminalami sieci. Wszakże jednak ważniejszym zadaniem edukacyjnym komputera jest pomoc w kształtowaniu u uczących się: umiejętności efektywnego porozumiewania się, precyzji w myśleniu, dokładnego odczytywania swoich myśli - które następnie są komuś przekazywane, a także jednoznacznego określania sposobów postępowania oraz zgodnego ze stanem aktualnym rozpoznawania i opisywania rzeczywistości.

Obserwując te tendencje zaprojektowałem informacyjny system wspomagania edukacji, aby jak najpełniej można było wykorzystać możliwości jakie stwarza komputer w ogóle, a w edukacji - w szczególności. System ten został wdrożony w Szkole Podstawowej nr 21 w Lublinie w 1996 r. i jest ciągle doskonalony.

Koncepcja zastosowania i wykorzystania komputera jako elementu systemu wspierania edukacji, podnoszenia standardu zarządzania i środka porozumiewania się w szkole podstawowej.

Moim zdaniem, głównym ośrodkiem, tzw. "centrum komunikacji" w przyszłej szkole będzie biblioteka. Prawdziwą wartością takiego centrum nie będzie nawet sama wiedza, lecz ciągły, inspirowany przez nią proces komunikacji międzyludzkiej. Wiedza będzie bardziej płynna, zwarta, interakcyjna niż obecnie. Bardziej przypominać będzie komunikowanie się, niż tradycyjny stos drukowanych symboli, które muszą być rozszyfrowane przez pojedynczego ucznia, brnącego z wysiłkiem przez stronę za stroną. Będzie ona oddziaływać na wiele zmysłów, będzie modyfikowalna, korygowalna, na bieżąco publikowana, dzielona i łączona, będzie wymieniana między ludźmi. Centrum informacji w bibliotece będzie inspirowało do prowadzenia multimedialnej konwersacji na nowe, ważne tematy. Uczniowie i nauczyciele będą kontynuować ją w klasach, gdzie zostanie ona znów wzbogacona. Na tej wizji oparta jest koncepcja systemu wspomagania edukacji ze swym centrum w bibliotece szkolnej.

Ogólna charakterystyka systemu

Głównym celem opracowanego systemu jest zapewnienie pełnej komunikacji pomiędzy uprawnionymi użytkownikami oraz zapewnienie im maksymalnie szerokiego, swobodnego dostępu (zgodnego z uprawnieniami) do zasobów sieci zarówno lokalnej (szkolnej) jak i internetowej poprzez podłączenie tejże sieci lokalnej modemowo łączem dzierżawionym z serwerem internetu.

System ten obejmuje całościowo oprogramowanie i wyposażenie w sprzęt komputerowy szkoły z przeznaczeniem do zastosowania w:

• pracach administracyjnych - zarządzaniu szkołą,
• edukacji - nauczaniu elementów informatyki i innych przedmiotów oraz
• pracy i nauce własnej użytkowników.

System informatyczny zbudowany jest w oparciu o dwie sieci Novell Network. Obejmuje, jak już wspomniałem wyżej, zarówno stronę edukacyjną jak i z nią związaną część administracyjno-techniczną szkoły. Jeden serwer funkcjonuje w zarządzaniu, drugi zaś obsługuje edukację.

Użytkowa istota systemu

Stosując kryterium fizycznego umiejscowienia sprzętu w proponowanym przeze mnie systemie wyróżnione są trzy główne grupy funkcjonalne (centra komputerowe):

1. Pierwszą grupę tworzą użytkownicy systemu zarządzania szkołą - VULCAN PLAN. W jego skład wchodzą następujące programy:
   • arkusz organizacyjny i plan lekcji 2000, plan dyżurów 2000, księga zastępstw 2000,
   • kadry 2000, płace 2000, księgowość 2000, inwentarz szkolny 2000, prawo w oświacie,
   • sekretariat uczniowski 2000, oceny okresowe, statystyka semestralna 2000, faktury 2000,
   • przeglądarka planów, wypełnianie świadectw szkolnych, przeglądarka planów,
   • drukowanie planów, rejestr wpłat 2000, stołówka 2000, magazyn 2000, kasa 2000.

W przyszłości przewiduje się wymianę informacji z organem prowadzącym, kuratorium itp. oraz czerpanie z zasobów internetu zagadnień przydatnych w zarządzaniu.

1. Druga grupa użytkowników korzysta z pracowni komputerowej. Odbywa się tu edukacja informatyczno-komputerowa. Wykorzystywane jest tu oprogramowanie edukacyjne szkoły.

   Oprócz zajęć dydaktycznych z elementów informatyki i techniki, prowadzone są odpłatne koła zainteresowań dla wszystkich chętnych uczniów szkoły. W miarę możliwości z pracowni korzystają także nauczyciele innych przedmiotów oraz świetlica. Planowane są również kursy dla dorosłych oraz nauka z wykorzystaniem m.in. internetu.

2. Trzecia grupa użytkowników skupiona jest w BIBLIOTECE.

Biblioteka jako centrum edukacyjne szkoły stworzona jest na bazie komputerowego skatalogowania zbiorów programem  Biblioteka Szkolna - MOL z wykorzystaniem kodów kreskowych. Odbywa się tam m.in. zbieranie informacji oraz tworzone są multimedialne bazy danych (istnieje możliwość czerpania danych z zasobów Biblioteki Narodowej).

- miejsce i rola bibliotekarza

W dalszym etapie przewidziane jest utworzenie przy bibliotece ogólnodostępnej sali komputerowej tzw. czytelni komputerowej będącej pod opieką nauczycieli bibliotekarzy, w której będą się odbywały lekcje biblioteczne a także lekcje z innych przedmiotów z wykorzystaniem komputerów. W pozostałym czasie pod opieką przeszkolonego bibliotekarza uczniowie będą mogli wykorzystywać programy edukacyjne będące w zasobach biblioteki szkolnej, serwera dydaktycznego i innych serwerów (np. internetu) do nauki własnej.

Specyfika szkoły podstawowej (nie tylko ze względu na wiek uczniów) zmusza do rozłożenia ciężaru edukacji z wykorzystaniem systemów komputerowych pomiędzy nauczyciela informatyki i bibliotekarza - który także będzie służył pomocą uczniom w zgłębianiu tajników korzystania z komputerowych zasobów informacji.

Tak rozumiana funkcja biblioteki pozwala na stworzenie możliwości ciągłego korzystania z zasobów udostępnionych przez internet.

- miejsce i rola nauczyciela

W tym systemie stwarzamy nauczycielowi możliwość penetrowania w dowolnym czasie własnego serwera jak i serwerów internetu w celach późniejszego wykorzystania materiałów zgromadzonych w ten sposób - na własnych lekcjach. Nauczyciel może to czynić zarówno w bibliotece jak i np. w pokoju nauczycielskim.

Nie przewiduje się przeszukiwania zasobów internetu bezpośrednio na lekcjach (w związku z trudnościami techniczno-czasowymi), lecz wykorzystanie materiałów pozyskanych tą drogą uprzednio w czasie pozadydaktycznym.

Biblioteka tworzy również bank informacji z materiałów znajdujących się w sieci i kataloguje je do późniejszego wykorzystania na zajęciach (w perspektywie możliwość lokalnej, międzyszkolnej wymiany i korzystania z zasobów innych szkół).

Moduły funkcjonalne, funkcje, zadania

Biblioteka Szkolna - MOL

Modułem tym posługują się bibliotekarze.

• obsługuje: opracowanie, wyszukiwanie, udostępnianie, statystykę, wymianę informacji, księgi inwentarzowe, rejestr ubytków, karty katalogowe, skontrum, zestawienia bibliograficzne, kody kreskowe i inne zgodnie z PN-82/N-01152. Zachowane są zasady katalogowania i org. pracy zgodne z zaleceniami MEN,
• posiada: słownik haseł wzorcowych dla księgozbioru i kartoteki zagadnieniowej,
• tworzone są wszelkie katalogi,
• możliwe jest bardzo szybkie wyszukiwanie informacji,
• prowadzone są rejestry wypożyczeń i rejestry zaległości,
• statystyki prowadzone są w całości automatycznie i prezentowane w formie tabelarycznej oraz graficznej,
• Szybka identyfikacja czytelnika i książek za pomocą kodu paskowego,
• współpracuje z innymi programami.

Zarządzanie szkołą

Wymienione, wybrane moduły służą do obsługi poszczególnych zagadnień związanych z działalnością szkoły:

1. Arkusz organizacyjny - program dla dyrektora szkoły. Służy do opracowania organizacji pracy szkoły w roku szkolnym.
2. Plan lekcji - program dla dyrektora lub zastępcy. Służy do układania planu lekcji, pozwala modyfikować ułożony plan bez zburzenia jego zasadniczego kształtu, umożliwia przeglądanie planu, uwzględnia wszystkie najważniejsze kryteria jakości i automatycznie uwzględnia zmiany w arkuszu organizacyjnym. Drukuje ułożony plan na wiele sposobów.
3. Plan dyżurów, przeglądarka planów, drukowanie planów - dla zastępcy dyrektora. Służy do układania harmonogramu dyżurów nauczycieli i przeglądania planów lekcji i ich drukowania.
4. Księga zastępstw - program dla zastępcy dyrektora szkoły. Służy do planowania, ewidencjonowania i rozliczania zastępstw oraz stałych nadgodzin i dodatkowych zajęć nauczycieli płatnych wg. stawek godzinowych. Może służyć do diagnozowania pracy szkoły - analizy powodów i skutków nieobecności nauczycieli.
5. Sekretariat uczniowski - program dla sekretarki i nauczycieli. Służy do śledzenia szkolnej kariery każdego ucznia oraz realizacji obowiązku szkolnego. Baza danych może być wykorzystywana przez inne programy stając się częścią zintegrowanej bazy szkoły. Program zawiera zestawienia okresowe ocen, frekwencji, ruchu uczniów, statystyki, sprawozdania dla GUS, rejestruje indywidualne toki nauki, prowadzi rejestr absolwentów itd.
6. Oceny okresowe, statystyka semestralna - programy dla sekretariatu i dyrektora. Programy służące do opracowania danych dotyczących bieżącej pracy szkoły oraz osiągnięć uczniów i nauczycieli.
7. Kadry - program dla sekretariatu. Umożliwia i ułatwia prowadzenie spraw kadrowych w szkole.
8. Płace - program dla sekretariatu. Pozwala gromadzić dane i sporządzać wydruki list płac pracowników. Po wdrożeniu Programu płatnika rozliczenia z ZUS-em następują drogą elektroniczną poprzez internet.
   Także drogą elektroniczną odbywają się rozliczenia z bankiem!  Tak więc wymiana danych między szkołą a instytucjami zewnętrznymi następuje całkowicie zdalnie.
9. Księgowość - program dla głównego księgowego. Ujmuje całokształt zagadnień związanych z prowadzeniem księgowości szkolnej.
10. Inwentarz szkolny - program dla kierownika d/s gospodarczych. Służy do wyszukiwania i selekcji pozycji, obsługi inwentaryzacji (arkusz spisu z natury, protokoł różnic inwentaryzacyjnych), grupowanie elementów inwentarza wg. dowolnej części numeru inwentarzowego, automatyzacja przekazywania odpowiedzialności za sprzęt z drukowaniem protokołu przekazania, znakowanie sprzętu kodem kreskowym i inwentaryzacja przy pomocy czytnika kodów.
11. Prawo w oświacie - program zawierający pełny wykaz uregulowań prawnych obowiązujących w szkolnictwie. Znajdują się tam ujednolicone, aktualizowane kwartalnie, pełne teksty dokumentów.

W administracji wykorzystywany jest również pakiet Microsoft Office 2000 Premium.

Warunki wdrożeniowe

Pracę nad systemem rozpoczęto w 1992 r. zakupując pierwszy komputer AT 286, 1MB RAM, HDD - 20 MB. Uruchomiono na nim oprogramowanie służące do zarządzania szkołą: program kadry-płace i edytor TAG.

Następnie z funduszu Komitetu Rodzicielskiego zakupiono komputer 386 DX 40 Mhz, na którym pracownicy szkoły uczyli się obsługi komputera. Po zakupieniu komputera Hyundai 486 SX 25 Mhz wdrożono program - księgowość, a komputer 386 DX wykorzystano do obsługi oprogramowania: plan lekcji i arkusz organizacyjny.

Zakup noteboka Hyundai 386 SX 25 Mhz pozwolił uruchomić program: księga inwentarzowa wraz z kodem paskowym, co daje możliwość sporządzania inwentaryzacji bezpośrednio w pomieszczeniach inwentaryzowanych.

Również w tym samym czasie na zakupionym komputerze Optimus 386 SX 25 Mhz wdrożono program biblioteczny MOL do wypożyczania książek znakowanych kodem paskowym, sporządzając komputerową inwentaryzację biblioteki i dokonując przy tym selekcji zbiorów. Wdrożenie to spowodowało wzrost zainteresowania komputeryzacją szkoły wśród dzieci i rodziców, czego efektem był zakup 6 komputerów Epson 486 SX 25 Mhz bezpośrednio za granicą, na wyposażenie pracowni komputerowej, która dotychczas pracowała na komputerach 8 bitowych Elwro Junior, pozyskanych 2 lata wcześniej z modernizowanej pracowni informatycznej w Zespole Szkół Zawodowych na al. Racławickich. Bezcłowy import pozwolił obniżyć koszt zakupu komputerów poniżej ceny polskich składaków. Pierwsze próby łączenia komputerów w sieć odbywały się za pomocą sieci peer to peer - SILVER-NET.

Wraz ze wzrostem ilości komputerów nastąpiła konieczność zmiany sieci na 25 stanowiskowego NOVELLa oraz potrzeba podłączenia się do Internetu. Nastąpiło to w połowie 1995 roku, po uzyskaniu łączy dzierżawionych od TP.SA między szkołą, a serwerem sieci miejskiej - LubMAN. Dla prawidłowego funkcjonowania sieci, uwzględniając koszty, został zakupiony server-składak (na bazie ADAXa) o następujących parametrach: CPU - procesor 486 DX4 - 100 Mhz, 64 MB RAM, Karta ETHERNET 3COM, HDD 1,6 GB, FDD 1,44 oraz klawiatura. 
W 1999 r. ze względu na duże obciążenie sieci (szkoła udostępnia serwer innym szkołom dla publikacji ich stron www) bezpieczeństwo danych i profilaktykę antywirusową - do komunikacji zewnętrznej postawino firewall (pentium 100) zabezpieczający sieć szkolną przed "użytkownikami" z zewnątrz, a także wyodrębniony został oddzielny serwer (Pentium III 500MHz) dla prac administracyjnych - co znacznie poprawiło bezpieczeństwo i komfort pracy. W zmodernizowanym serwerze edukacyjnym zastosowano procesor 166 MMX z 98 MB RAM-u.
W związku z informatyzacją ZUS-u, wdrożony został system, w którym dane dla ZUS-u przekazywane są drogą internetową. Znacznie to ułatwiło i uprościło skomplikowane i pracochłonne rozliczenia szkoły z ZUSem.

Struktura sprzętowa ( stan - styczeń 2000 r.)

Podłączenie szkoły do Internetu w połowie 1995 r. spowodowało: wzrost zainteresowania pracowników wykorzystaniem nowych możliwości, wzrost zainteresowania kursami komputerowymi w zakresie poszczególnych przedmiotów oraz ostatnio także kursami internetowymi.

Wprawdzie powoli, ale systematycznie podnoszą swoje umiejętności w zakresie wykorzystania możliwości jakie stwarzają komputery - również nauczyciele poszczególnych przedmiotów. Daje to pewność, że w niedalekiej przyszłości w codziennej pracy dydaktycznej komputer będzie wykorzystywany dość szeroko.

W najbliższej przyszłości konieczny jest zakup 25 wysokiej klasy multimedialnych komputerów do czytelni komputerowej, w której będą mogły odbywać się bez ograniczeń lekcje przedmiotowe z wykorzystaniem komputerów, lekcje biblioteczne oraz praca własna uczniów i nauczycieli.

Podsumowanie

Budowa struktur informatycznych przypadła na lata szczególnie chude i ciężkie dla oświaty. Niekiedy budziło to i budzi zapewne do dziś kontrowersje wśród niektórych, nieprzekonanych osób spośród nauczycieli i rodziców, co do roli jaką mogą odegrać struktury informatyczne w procesie edukacji młodzieży. Uczniowie zaś nie mają co do tego wątpliwości.

Dzięki wspólpracy z rodzicami, sponsorami i z życzliwymi przyjaciółmi szkoły dotychczasowe koszty budowy struktur informatycznych są rewelacyjnie niskie. Zaangażowanie i wytrwałość oraz konsekwencja w działaniu odpowiedzialnych pracowników zdecydowanie wyznaczają nowe standardy w pracy szkoły. Ważne jest również to, że wszystkie inwestycje finansowe dotychczas podjęte były na tyle trafne, że sprzęt użytkowany na określonych stanowiskach wciąż  jest odpowiedni, nie jest dla nich przestarzały.

Ponieważ jednak również w tym czasie podejmowano szereg innych, ważkich działań dla poprawy substancji szkoły - co jest widoczne w bezpośredniej obserwacji jej działalności - zadania związane z wdrożeniem systemu informatycznego w szkole są bez przeszkód kontynuowane.

Uważam, że stworzone dotychczas podwaliny pod szkołę nowocześnie zarządzaną, edukującą i dającą uczniom możliwość kontaktu z tym, co najnowsze w świecie - procentować będą w przyszłości wzrostem wiedzy wyższej jakości w jaką wyposażani są nasi absolwenci.

Mam nadzieję, że będą oni również potrafili lepiej komunikować się z otaczającym ich światem.